Architektura i sztuka sakralna kościoła w Grudyni Wielkiej

Każdy kościół to nie tylko miejsce kultu czy budowla. To również zapis historii, tradycji i symboliki. Nie inaczej jest w naszym kościele. Każdy element ma swoje znaczenie. Od układu przestrzeni, przez ołtarze i polichromie, po witraże i rzeźby, każdy detal pełni określoną funkcję liturgiczną i estetyczną, tworząc spójną całość. Wielokrotnie będąc w kościele nawet nie dostrzegamy ukrytych treści, nie zastanawiamy się kogo przedstawia dana figura, obraz lub jaką nazwę nosi dany element wzorniczy. Poniżej postaram się bliżej przyjrzeć elementom definiującym naszą świątynię.

Architektura

Budowa kościoła została ukończona w 1896, więc zarówno bryła budynku jak i wnętrze z wyposażeniem są w stylu neogotyckim (czyli dziewiętnastowiecznym nurcie naśladującym średniowieczny gotyk). Nie wiadomo czy jakieś elementy wyposażenia poprzedniego kościoła zostały zaadaptowane w obecnym, ale patrząc na sam styl, to raczej nie, gdyż zdecydowana większość elementów ma neogotyckie zdobienia. 
Oś kościoła jest zorientowana w kierunku południowo wschodnim. Kościół jest trójnawowy, z ośmioma filarami, które oddzielają nawy boczne od głównej. Kościół jest podzielony na część kapłańską (prezbiterium z zakrystią, ołtarzem głównym i bocznymi) oraz części dla wiernych (nawy) oraz trzy kruchty (wejścia) z przedsionkami - główne i boczne. Jedno z bocznych wejść jest nieużywane i zostało zaadaptowane na kaplicę. Świątynia jest murowana, filary i dolna część bocznych ścian jest fugowana.
Zakrystia posiada sklepienie kolebkowe, prezbiterium krzyżowo-żebrowe (siedmiopolowe). Żebra wpływają na wsporniki ze skromną stylizowaną dekoracją. Prezbiterium oddzielone jest od nawy głównej przęsłem o charakterze transeptu. Prezbiterium i nawy boczne wysokością i szerokością są równe nawie głównej.

Część nawowa zwieńczona jest dwuspadowym dachem pokrytym blachą. Pierwotnie dach był kryty dachówką (łupkiem). W 1971 pokrycie dachu wymieniono na eternit, a w latach 80 przeciekający eternit zerwano i położono ocynkowaną blachę. Pierwotnie dach posiadał dwie lukarny (okna dachowe) od strony drogi, które zostały zlikwidowane prawdopodobnie podczas remontu w latach 80. Dach prezbiterium składa się z pięciu płaszczyzn, a dach zakrystii z dwóch. Również na dachu zakrystii pierwotnie było okno.
Na zewnętrznej bryła budynku widać charakterystyczne przypory, wpierające mury części nawowej.

Przed wojną	1984	2017
2020	2022

Wieża zegarowa
Kościół posiada kwadratową wieżę wbudowaną częściowo w swój korpus, połączoną z wejściem na chór. Wieża jest pięciokondygnacyjna, a poszczególne poziomy są różnej wielkości. W części dzwonniczej, znajdującej się nad częścią zegarową, następuje zwężenie wieży, przy jednoczesnym zwiększeniu ilości boków z czterech do ośmiu. Ostatnią kondygnacją wieży jest ośmioboczny dach namiotowy, zwieńczony metalowym krzyżem. Dach wieży był pierwotnie pokryty dachówką (łupkiem), a od 1971 ocynkowaną blachą. Podczas krycia blachą, zlikwidowane zostały ozdobne wimpergi umiejscowione na przejściu z korpusu wieży w hełm.
Na wieży znajdują się trzy zegary - odnowione w 1979 r.

Dzwony
Oryginalne dzwony zostały skonfiskowane podczas II wojny światowej (i prawdopodobnie przetopione). Nowe dzwony zostały poświęcone 1964-12-27 przez biskupa Henryka Grzondziela. Dzwony noszą imiona: św. Józef (największy), św. Maria (średni), św. Jacek (najmniejszy). W 1989 zamontowano napęd elektryczny dzwonów. Instalacja nie przetrwała długo, gdyż została uszkodzona przez uderzenie pioruna w dniu 1989-10-30. Szkody zostały naprawione w 1990 r.

Teren wokół kościoła
Kościół znajduje się na lekkim wzniesieniu. Wybudowany został w miejscu poprzedniej świątyni. We wnęce po lewej stronie od wejścia znajduje się grób baronowej Emilii von Reibnitz, fundatorki kościoła. Po prawej znajduje się krzyż misyjny oraz krzyż z sentencją, ufundowany przez proboszcza Juliusa Müchlsteffa. Po lewej stronie znajduje się stary cmentarz, który pierwotnie był większy i przylegał do kościoła. Na przykościelnym cmentarzu pochowany został m.in Józef Myśliwiec, który był proboszczem w latach 1858-1876. Cmentarz został zdewastowany w 2003r. W 2019r z zachowanych nagrobków utworzono lapidarium, na którym umieszczona jest również tablica z listą mieszkańców poległych w trakcie I wojny światowej. 

Prezbiterium
Ta część świątyni oddzielona jest podwyższeniem i balaskami. Centralne miejsce zajmuje ołtarz posoborowy wsparty na dwóch kolumnach. Pozostałe elementy wyposażenia to:
-Pulpit - zdobiony maswerkiem  czteroliściastym motywem, wpisanym w większy kwadrat. Detale zdobień zawierają zaostrzenia wewnątrz łuków (noski).
-Dwunastokolumnowe balaski (po 6 kolumn po każdej stronie). Pierwotnie w środku było kilka dodatkowych, ruchomych kolumn, które pozwalały na otwieranie i zamykanie dojścia do prezbiterium.
-Kredencja: - mały stolik przyścienny, na którym stoją kielichy, ampułki z wodą i winem oraz inne przedmioty potrzebne do mszy
-Sedilia - główne krzesło celebransa (księdza)
-Stalle lub subsellia - ławy dla służby ołtarza. Bardziej rozbudowana znajduje się przy wejściu do zakrystii. Prostsza, bez baldachimu, znajduje się po przeciwległej stronie.
-Wieczne lampy - wiszą po bokach głównego ołtarza.
-Sygnaturka - dzwonek przy wejściu do zakrystii, ozdobiony czerwoną szarfą z chwostem (frędzlami).

Ołtarze
Ołtarz główny z obrazem "Nawiedzenie Najświętszej Marii Panny". Mensa (podstawa) ma formę skrzynkową,  W centralnej części umieszczona jest rozeta z krzyżem w środku.
Tabernakulum jest szafkowe. Drzwiczki tabernakulum ozdobione są stylizowanym ornamentem roślinnym i literami greckimi (alfa i omega). Na nimi znajduje się nisza ze zdobioną obudową, u szczytu zaokrąglona. Całość zwieńczona jest fialami (strzeliste sterczyny, wieże ozdobione wypustkami tzw. żabkami), które tworzą koronę.
Retabulum dwukondygnacyjne ozdobiono dekoracją snycerską i umieszczono na cokole z wieńczącym gzymsem. Stanowi to obudowę obrazu  przedstawiającego „Nawiedzenie N.M.P”, który jest zamknięty od góry wimpergą (ostrołukiem), z płasko rzeźbionym maswerkiem. Całość zwieńczona jest fialą. Nad obrazem znajduje się nisza, w której umieszczona jest figura Chrystusa Zmartwychwstałego. Po obu stronach niszy znajdują się sterczyny, całość kompozycję ołtarza wieńczy fiala z trzonem ażurowym, zdobionym motywami trójliści z dodatkowymi sterczynami po bokach.
Po obu stronach retabulum znajdują się dwie nisze na planie trójkąta. W lewej znajduje się figura Jana Chrzciciela (w jednej ręce trzyma baranka, w drugiej laskę, ma prosty ubiór odnoszący się do pustelniczego życia), a po prawej świętego Józefa (trzyma lilię symbolizującą czystość). Każdą z nich wieńczy fiala z trzonem ażurowym, zdobiona motywami żabek i kwiatonami.

Ołtarze boczne  znajdujące się w nawach bocznych zawierają obrazy św. Jana Nepomucena oraz św. Wawrzyńca. Oba posiadają taki sam kształt, Mensa ołtarzowa jest skrzynkowa, a tabernakulum szafkowe. Retabulum jednokondygnacyjne, złożone z trzech części, z których każda ozdobiona jest dekoracją snycerską i figurami aniołów (w pierwszym w sukniach niebieskich, a w drugim w sukniach różowych). Środkowa części umieszczona jest na cokole z  gzymsem. Stanowi to obudowę skomponowanego pośrodku obrazu. Całość zwieńczona jest trójkątnym szczytem z maswerkowym motywem trójliścia, na krawędziach zdobionym kwiatostanami. Szczyt zamyka fiala z trzonem ażurowym i zdobionymi motywami trójliścia z niewielkimi sterczynami po bokach.
Tabernakula we wszystkich ołtarzach zostały odnowione zaraz po wojnie.

Ołtarz boczny - lewy

Ołtarz główny

Ołtarz boczny - prawy

Ambona
W kościele znajduje się ambona (również w stylu neogotyckim). Kosz ambony jest wsparty na pierwszym filarze od prezbiterium, po prawej stronie. Od dołu podtrzymywany jest przez drewniany cokół. Parapet ambony zdobiony jest płaskorzeźbami świętych. Baldachim ambony ozdobiony jest fialą z licznymi sterczynami, na których widnieją ozdobne kwiatony w kształcie korony. W dolnej części baldachimu znajduje się symbol Ducha Świętego - gołębica z rozpostartymi  skrzydłami.

Kaplica boczna
Po lewej stronie w nawie bocznej mieści się kapliczka Matki Bożej. W kaplicy znajduje się mały ołtarz z figurą Matki Boskiej oraz dwa klęczące anioły. Tam też w okresie postu usytuowany jest Boży Grób, a w okresie Bożego Narodzenia czasami jest szopka. Kaplica została wykonana z przedsionka bocznego wejścia, które nie jest używane.

Kaplica 2016	Kaplica w Wielki Piątek 2018	Kaplica w Wielki Piątek 2019
Kaplica 2021	Nieużywane wejście boczne

Droga Krzyżowa
Wzdłuż naw bocznych na ścianach znajduje się Droga Krzyżowa w formie płaskorzeźb, które obudowane są w ramy o trójkątnym zakończeniu. Są one flankowane przez fiale z kwiatonami.

Witraże
Okna i witraże zakończone są ostrołukowo. W kościele znajduje się pięć witraży, sześć dużych okien i dwa małe (pod chórem).
W prezbiterium znajdują się trzy witraże: 
-Witraż znajdujący się naprzeciw wejścia do zakrystii przedstawia "Modlitwę w Ogrójcu". Po lewej stronie widać Jezusa z uniesionymi rękami w geście modlitwy. Po prawej anioł podający kielich. Poniżej śpiący apostołowie św. Piotr, św. Jakub i św. Jan. W tle widać zabudowania Jerozolimy i zbliżającą się straż. Witraż został ufundowany przez Barbarę Steuer z Grudyni Wielkiej (spokrewnioną z rodziną von Reibnitz).
Dwa pozostałe zostały ufundowane przez księdza proboszcza Juliusza Müchlsteffa (renowacja ufundowana przez rodzinę Wahl).
-Po lewej stronie przedstawiona jest scena zwiastowania Najświętszej Marii Pannie przez anioła Gabriela.
-Witraż po prawej przestawia ofiarowanie Pana Jezusa w świątyni przez Maryję. Oba witraże uzupełnione są motywami roślinnymi.
W nawach bocznych znajdują się dwa witraże:
-Witraż po prawej stronie przedstawia Świętą Rodzinę: św. Józefa przy pracy oraz Maryję z Dzieciątkiem na kolanach. Ufundowany został przez baronową Emilię von Reibnitz.
-Po lewej stronie znajduje się witraż ufundowany przez Carla von Kroll z Biedrzychowic.  Umieszczone są na nim dwie postacie opiekujące się biednymi lub chorymi. W tle jest budynek (być może kościół lub szpital). Interpretacja postaci jest niepewna. Prawdopodobnie są to św. Jadwiga Śląska i św. Karol Boromeusz. Za Jadwigą przemawia strój, korona u bosych stóp, karmienie chlebem, figura Marki Boskiej z Dzieciątkiem w tle. Za Boromeuszem przemawiają atrybuty w postaci stroju biskupiego, krzyż w ręku, błogosławienie chorych, sznur na szyi oraz bose stopy. Alternatywnie na witrażu może być św. Elżbieta Węgierska, chociaż ze względu na powiązania zakonu sióstr Boromueszek z Trzebnicą, skłaniam się ku temu, że przedstawiona jest jednak Jadwiga, mimo, że nie ma charakterystycznego kościoła w ręku. Wybór patronów kojarzonych z opieką nad chorymi może mieć związek z fundatorami, których syn zmarł w wieku 4 lat na szkarlatynę (i jest pochowany na cmentarzu przy kościele). 

Obrazy
-"Zwycięstwo Chrystusa nad śmiercią" - nad wejściem do zakrystii. Obraz przedstawia zmartwychwstałego Jezusa wychodzącego z grobu. Przed wejściem do groty znajduje się  anioł oraz przestraszeni strażnicy.
-"Matka Boska z Dzieciątkiem (w drewnianym obramowaniu, po bokach przyozdobiony sterczynami) - znajduje się po przeciwległej stronie od zakrystii.
-"Koronacja Najświętszej Maryi Panny przez Trójcę Świętą" - znajduje się w przedsionku.
-"Miłosierdzie Boże" - na podstawie wizji św Faustyny Kowalskiej. Charakteryzują go dwa promienie (czerwony i niebieski) wychodzące z serca Jezusa oznaczające wodę i krew (co symbolizuje sakramenty o oczyszczenie). Prawa ręka uniesiona w geście błogosławieństwa, lewa wskazuje na serce - źródło miłosierdzia. Jest usytuowany przy lewym bocznym ołtarzu. Ufundowany przez ks. Ryszarda Kościelnego. 
-"św. Jan Paweł II" - usytuowany przy prawym bocznym ołtarzu. Ufundowany przez ks. Ryszarda Kościelnego.
Dodatkowo na filarach znajdują się trzy obrazy Matki Boskiej.

Polichromie
W prezbiterium w polach przy zwornikach znajdują się polichromie czterech ewangelistów (św. Marek, św. Mateusz, św. Jan i św. Łukasz), a w dwóch polach, obok przęsła, po dwie złączone ze sobą głowy dobrego i złego anioła. W pozostałych polach są polichromie przedstawiające motywy roślinne i gwiazdy - symbolizujące niebo. Pierwotnie polichromie zdobiły również dolne części ścian prezbiterium oraz były usytuowane wokół witraży. Niestety te elementy zostały zamalowane (prawdopodobnie w latach 80). 

Wzdłuż nawy głównej i naw bocznych widnieją polichromie przedstawiające motywy roślinne. Dodatkowo w nawie głównej są przestawione postacie świętych.
Bliżej prezbiterium przedstawieni są:
-św. Anna - nauczająca Maryję.
-św. Józef - z lilią symbolizującą czystość.
-św. Agnieszka - z barankiem i palmą symbolizującą męczeństwo.
-św. Alojzy Gonzaga (prawdopodobnie) - młody jezuita, w białej komży z szerokimi rękawami, w ręku trzyma krzyż. Popularny na Górnym Śląsku w XIX wieku patron towarzystw młodzieżowych.

Polichromie - przód	św. Anna	św. Józef
św. Agnieszka	św. Alojzy Gonzaga

Bliżej chóru znajdują się:
-św. Florian - w stroju rzymskim, z włócznią i wiadrem, patron strażaków.
-św. Jan Nepomucen - w stroju kanonika (komża na sutannie i biret) w ręku krzyż. Patron Grudyni Małej.
-św. Urban I (prawdopodobnie) - papież, na głowie tiara (korona papieska złożona z trzech diademów), w lewej ręce papieski krzyż z trzema poprzeczkami oraz kłosy zboża, prawa ręka uniesiona w geście błogosławieństwa. Kłosy zboża sugerują patrona rolników, a takim jest św. Urban, patron Jakubowic.
- św. Medard (prawdopodobnie) - w ręku pastorał, na głowie mitra. Postać nie ma wielu atrybutów, ale zakładając, że na tym sklepieniu są patroni Jakubowic i Grudyni Małej, można przypuszczać, że będzie tu też patron Grudyni Wielkiej, czyli św. Medard z Nyon.

Polichromie - tył	św. Florian	św. Medard
św. Urban I	św. Jan Nepomucen

Figury
- "Najświętsze Serce Pana Jezusa" - obok wejścia do zakrystii.
- św. Florian - po lewej stronie pod chórem.
- św. Medard (prawdopodobnie) - po prawej stronie pod chórem. Ukazany jest w stroju biskupa, w ręku trzyma pastorał and głową jest ptak (orzeł osłaniający przed deszczem). Medard jest patronem Grudyni Wielkiej.
- Matka Boska - w nawie bocznej na wysokości chóru po lewej stronie.
- Pan Jezus - w nawie bocznej na wysokości chóru po prawej stronie.
- Pan Jezus uwięziony- wystawiany podczas obchodów Wielkiego Tygodnia.
- św. Jan Nepomucen - znajduje się w części nawowej na kamiennej podstawie. Odziany jest w strój kanonika (biała komża nałożona na sutannę) oraz pelerynka i biret na głowie. W ręku trzyma krzyż oraz palmę (symbol męczeństwa).
-Pan Jezus zmartwychwstały - niesiony podczas procesji rezurekcyjnej.
-Była jeszcze figura św. Antoniego trzymającego małego Jezusa, ale została uszkodzona.

Organy i chór
Neogotycki chór jest drewniany wsparty na czterech słupach i oparty na filarach. Parapet chóru podzielony jest na kasetony. Sklepienie nad chórem jest krzyżowo-żebrowe z polichromią roślinną. Na chórze znajdują się organy dwunastogłosowe. Piszczałki umiejscowione są w trzech panelach (po dziewięć w każdym). Każdy panel  wieńczony jest wimpergą i sterczynami. Organy zostały uszkodzone przez sowieckich żołnierzy pod koniec II wojny światowej. W 1950 zostały uzupełnione i naprawione. Kolejne prace remontowe odbyły się w latach 1991-94 i w 2025.
Drugie, mniejsze (elektroniczne) organy znajdują się przed ławkami po prawej stronie, obok ambony. Zostały ufundowane przez ks. Ryszarda Kościelnego.

Chorągwie procesyjne
W uroczystościach bierze zazwyczaj udział sześć chorągwi z motywami religijnymi i sztandar maryjny. Na chorągwiach są przedstawieni:
-św. Jerzy zabijający smoka.
-św. Agnieszka z palmą i barankiem.
-święty z krzyżem, różańcem, gwiazdami wokół głowy. Prawdopodobnie jest to św. Jan Nepomucen, mimo, że brak mu innych charakterystycznych atrybutów: nakrycia głowy, palmy.
-Niepokalane Serce Maryi.
-Zwiastowanie Najświętszej Maryi Panny.
-Matka Boska z różańcem.

Konfesjonały
Główny umieszczony po lewej stronie od wejścia, pod chórem. Dwa mniejsze znajdują się w nawach bocznych.

Relikwiarze
Przy lewym bocznym ołtarzu znajdują się relikwiarze zawierające relikwie św. Faustyny i drzazgi krzyża.

Żyrandole
Podczas posługi księdza Ryszarda Kościelnego, do kościoła powróciły ozdobone żyrandole.

Chrzcielnica
W części nawowej znajduje się chrzcielnica, której dolna część to solidna kamienna podstawa, składająca się z czterech złączonych filarów stanowiących trzon. W ich górnej części widoczne są zdobienia z motywami roślinnymi. Filary podtrzymują kamienną misę z wodą święconą. Od góry chrzcielnicę zamyka drewniana kopuła w kształcie ośmiobocznego stożka, który przedzielony jest w połowie na dwie części. Wokół dolnej części znajdują się mniejsze i większe sterczyny. Górna część w kształcie wieżyczki ozdobiona jest kwiatonami.

Ławki
W nawach znajduje się 40 ławek dla  wiernych (ułożonych w czterech sekcjach po dziesięć w każdej). Wiosną 1996 zostały odmalowane i zrobiono drewniane podłogi pod ławkami. W 2017 z inicjatywy księdza R.Kościelnego na części ławek zamontowano ogrzewanie elektryczne.

Podsumowanie
Jak na niewielką wieś jaką była Grudynia w końcu XIX wieku, to ówcześni mieszkańcy byli w stanie wznieść monumentalną budowlę. Nie zachowały się nazwiska budowniczych, nie wiadomo też kto był architektem, kto wykonał rzeźby, obrazy, polichromie. Można domniemywać, że plany naszego kościoła powstały na podstawie kościoła w Walcach, który został wybudowany w latach 1892-94, czyli tuż przed budową naszej świątyni. Kościół w Walcach jest bardzo podobny do naszego. Główna różnica, to umiejscowienie wieży. Pozostałe elementy architektoniczne oraz ołtarze i droga krzyżowa są bliźniaczo podobne do naszych. Plany budowy kościoła w Walcach można zobaczyć na stronie Muzeum Architektury w Berlinie.
Z kronik parafialnych możemy wyczytać, że budowa nie była łatwa. Sprzeciwiał się jej baron Arthur von Reibnitz z Łan. Jednak w 1891r. postanowiono, że wzniesienie nowego kościoła jest niezbędne, a patronat obejmie baronowa Emilia von Reibnitz, zobowiązując się tym samym na pokrycie 2/3 kosztów budowy. Pewne spory pomiędzy patronką, a parafią spowodowały, że planowany termin rozpoczęcia prac przesunął się z 1893 na 1895. Prace budowlane zakończono w 1896 i mimo wojennych zawirowań, świątynia od 130 lat nieprzerwanie służy lokalnym parafianom.

---

• Zdjęcia: Paweł Niedzielski, Piotr Borgusz, Sebastian Siekiera, Marek Siarkiewicz, Zygfryd Kusznik.
• Wsparcie merytoryczne: Barbara Alscher-Ulbrich, Irena Niedzielska, ks. Ryszard Kościelny.
• Źródła:
  1. B.Kaniowska: Praca Magisterska: Parafia Grudynia Wielka w stuleciu 1896-1996.
  2. Kroniki parafii.
  3. Architekturmuseum Berlin - plany bliźniaczego kościoła w Walcach.

Opracowanie: Michał Niedzielski 2026-06-07